مرجعیت کشف می‌شود، ساخته نمی‌شود

ارتحال آیت‌الله العظمی فیاض رحمت الله علیه برای شیعیان افغانستان، ضایعه‌ای چند بعدی است.

در چند دهه اخیر، او برجسته‌ترین فقیه افغانستانی در میان فقهای نامدار شیعه در حوزه علمیه مملو از فقیه نجف اشرف بود. جایگاه تثبیت‌شده علمی او در میان فقها، از او تکیه‌گاهی مطمئن برای شیعیان افغانستان نیز ساخته بود که بدون شک، تا سال‌ها قابل جبران نیست.

آیت‌الله العظمی فیاض، محصول قریب به یک قرن تلاش علمی از یکسو و مراقبت نفس و تقوا از سوی دیگر بود و همین‌ها موجب شده بود که جایگاه او در میان فقها، ممتاز و کم‌نظیر باشد و مقلدین او، بیش از آنکه افغانستانی‌ها باشند، از شیعیان سایر کشورها تشکیل شوند.

آیت‌الله العظمی فیاض از آن دسته فقهایی بود که مرجعیت خود را نه از طریق تبلیغات، مناسبات سیاسی و یا حمایت‌های جریانی، بلکه از مسیر طولانی تحصیل، تدریس، تحقیق، تربیت شاگرد و شهادت اهل فن به دست آورده بود. مرجعیتی که محصول نزدیک به یک قرن مجاهدت علمی و اخلاقی بود و از همین رو، فراتر از مرزهای ملی و تعلقات محلی، مورد اعتماد شیعیان در کشورهای مختلف قرار گرفت.

از این جهت، او بر خلاف میل برخی از جریان‌ها که با هدف‌گذاری‌های سیاسی، داعیه مرجعیت‌سازی بومی دارند، نه یک مرجع بومی بلکه یک مرجع مورد اتفاق تمام شیعیان عالم بود و احتمالا به همین دلیل هم، نه او تمایل داشت با این جماعت هموطن خود مأنوس باشد و نه آنها، از مرجعیت او چندان استقبال می‌کردند.

آیت‌الله العظمی فیاض در هیاهوی بومی‌سازی مرجعیت ـ بدون در نظر گرفتن جایگاه علمی، اجتهاد، تقوا و شرایط لازم برای تصدی چنین جایگاهی و تنها با ملاحظات سیاسی و جریانی ـ آنقدر که در میان شیعیان افغانستانی مهجور ماند، در میان سایر شیعیان جهان، کم‌نام و نشان نبود.

به نظر من، درگذشت او، علاوه بر اینکه صدمه‌ای بزرگ علمی و فقهی برای جامعه شیعه است، از این جهت برای شیعیان افغانستان صدمه‌ای بزرگ‌تر است که یکی از مهم‌ترین نمونه‌های مرجعیت برآمده از مسیر طبیعی علم و فقاهت را از میان آنان برده است.

بزرگ‌ترین درسی که می‌توان از زندگی آیت‌الله فیاض آموخت آن است که مرجعیت شیعه، مقامی اعتباری و قابل اعطا از سوی جریان‌های سیاسی و رسانه‌ای نیست؛ مرجعیت، نتیجه ده‌ها سال تلاش علمی، اجتهاد، تقوا و پذیرش طبیعی در میان اهل علم و مؤمنان است. هرگاه این معیارها تضعیف شود و ملاحظات غیرعلمی جای آن را بگیرد، نخستین آسیب متوجه جایگاه فقاهت خواهد شد.

آیت‌الله فیاض یادآور این حقیقت بود که در سنت شیعه، مرجعیت نه با انتساب قومی و ملی به دست می‌آید و نه با حمایت‌های سیاسی؛ بلکه تنها سرمایه‌ای که می‌تواند یک فقیه را به مرجعیت برساند، علم، تقوا و پذیرش طبیعی در میان اهل خبره است.

از خدای متعال برای روح مرحوم آیت‌الله فیاض علو درجات مسئلت داریم.

سید احمد موسوی مبلغ