سهم فراموش شده

حوزه‌های علمیه در نجف، قم و مشهد در دو سده گذشته و به ویژه در دهه‌های پسین، صرفاً محل تحصیل طلاب افغانستانی نبوده‌اند؛ بلکه بسیاری از عالمان این سرزمین در شمار استادان، مؤلفان، پژوهشگران و مراجع تأثیرگذار جهان تشیع قرار گرفته‌اند.

چهره‌های تأثیرگذار افغانستانی در رشد شیعه در جغرافیای جهان اسلام را از یک منظر می‌توان به سه دسته تقسیم کرد.

گروه اول کسانی هستند که هرچند در حوزه‌های علمیه نجف و قم صاحب نام و اعتبار بوده‌اند، اما تشخیص داده‌اند که حضورشان در میان شیعیان افغانستان ضروری‌تر است. آنان پس از بازگشت به افغانستان، پرچم حفظ و ترویج معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام را در جغرافیایی برافراشته نگاه داشته‌اند که از محروم‌ترین مناطق جهان اسلام به شمار می‌رفت.

مرحوم آیت‌الله سید حسن رئیس یکاولنگ (که به تأیید جمعی از علما، مادامی که در نجف حضور داشت، همسنگ مرحوم آیت‌الله خوئی به حساب می‌آمد)، مرحوم آیت‌الله وحیدی جاغوری، مرحوم آیت‌الله خسروی، مرحوم آقای بحر، مرحوم شیخ سلطان و بسیاری دیگر از علما که ذکر نامشان در این مجال نمی‌گنجد، در این زمینه خوش درخشیده‌اند.
این دسته از علما، افزون بر ترویج معارف اهل‌بیت در افغانستان، سنگ بنای تربیت شاگردان ممتازی را گذاشته‌اند که بعدها در مراکز علم و فقاهت، افغانستان را به عنوان یکی از کانون‌های تولید دانش در معارف اهل‌بیت معرفی کردند.

اما دسته دوم کسانی هستند که با تربیت شاگردان برجسته در قم و نجف ـ که مراکز اصلی فقاهت و علوم اهل‌بیت شمرده می‌شوند ـ سهم شیعیان افغانستان در غنای علوم اسلامی را به شدت افزایش داده‌اند. مرحوم آیت‌الله مدرس افغانی، آیت‌الله صالحی مدرس و برخی دیگر از شخصیت‌ها، از جمله کسانی هستند که بخش قابل توجهی از فضلای کنونی حوزه‌های علمیه و مجتهدان و صاحب‌نظران شیعه از کشورهای مختلف، به صورت مستقیم یا غیرمستقیم شاگرد آنان بوده‌اند یا از میراث علمی ایشان بهره برده‌اند.

دسته سوم کسانی هستند که در عرصه تولید اندیشه و تألیف، گام‌های بلندی برداشته‌اند. از مرحوم آخوند خراسانی، صاحب کتاب «کفایه الاصول» که اثر او در بیش از یک قرن گذشته اصلی‌ترین متن اصولی حوزه‌های علمیه جهان شیعه بوده است اگر بگذریم، فقهایی چون مرحوم آیت‌الله فیاض، مؤلف کتاب‌های «محاضرات فی علم الاصول»، «منهاج الصالحین»، «المباحث الاصولیه» و «مصباح المنهاج»، شهید آیت‌الله سید سرور واعظ، مؤلف «مصباح الاصول»، مرحوم آیت‌الله محمدآصف محسنی، مؤلف آثاری چون «معجم الأحادیث المعتبره»، «بحوث فی علم الرجال» و «مشرعه بحار الأنوار» و نیز مرحوم آیت‌الله محقق کابلی، مؤلف آثاری چون «منهاج الصلحاء»، «المباحث الفقهیه» و «وظیفه القضاه»، از چهره‌های تابناک افغانستانی هستند که بخشی از حافظه علمی معاصر حوزه‌های شیعه را شکل داده‌اند. آثار فقهی، اصولی، حدیثی، تاریخی و کلامی این عالمان، در کنار سال‌ها تدریس و تربیت شاگرد، میراثی ارزشمند برای جامعه علمی شیعه به شمار می‌رود.

این نقش‌آفرینی در تولید دانش توسط فضلای افغانستانی امروز نیز ادامه دارد. حضور گسترده پژوهشگران افغانستانی در مراکز علمی و پژوهشی حوزه، از جمله پژوهشگاه‌ها و مراکز وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی در مشهد و قم و نیز مراکز مطالعاتی نجف اشرف، نشان می‌دهد که سهم افغانستان در تولید دانش دینی، محدود به گذشته نیست و همچنان تداوم دارد.

چنان‌که نقش‌آفرینی پژوهشگران افغانستانی در شکل‌گیری و تکمیل آثاری چون «معجم موضوعی تفاسیر»، «معجم موضوعی نهج‌البلاغه» و «تفسیر راهنما»، نقشی برجسته و انکارناپذیر بوده است. علاوه بر آن، رقم انتشار مقالات و پژوهش‌های علمی که در هر یک، قدمی رو به جلو گذاشته و سهمی در خور ملاحظه در تولید دانش داشته‌اند، به هزاران کتاب و مقاله می‌رسد؛ رقمی که در نسبت‌سنجی با جمعیت و امکانات در اختیار طلاب افغانستانی، بسیار فراتر از ظرفیت‌های ظاهری آنان ارزیابی می‌شود.

از این رو، تاریخ تشیع افغانستان را نباید صرفاً تاریخ بهره‌مندی از معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام دانست؛ بلکه باید آن را تاریخ مشارکت در گسترش و تولید این معارف نیز به شمار آورد.
سرمایه انسانی برخاسته از این سرزمین، طی دهه‌های متمادی بخشی از بار علمی حوزه‌های شیعه را بر دوش کشیده و در شکل‌گیری میراث فقهی، حدیثی و فکری معاصر جهان تشیع سهمی ماندگار ایفا کرده است.

سخن آخر:
تجربه نشان می‌دهد که هرگاه جامعه شیعی افغانستان بر سرمایه علمی خود تکیه کرده و سکانداری خود را به علمای با تقوا سپرده نه کم سوادهای فرصت طلب سیاستگر، توانسته فراتر از محدودیت‌های جغرافیایی و سیاسی اثرگذاری کند حتی اگر عده ای کوشیده باشند تا سهم شیعیان افغانستان در تقویت شیعه در دنیا را نادیده بگیرند.

سید احمد موسوی مبلغ