حمدالله محب طالبان را «یتیم‌های جنگ» و پدیده مدرن خواند

حمدالله محب، مشاور پیشین امنیت ملی افغانستان، در کتاب تازه‌ای درباره فروپاشی حکومت پیشین، طالبان را «یتیم‌های جنگ» توصیف کرده و گفته است این گروه در مدارس دینی پاکستان بزرگ شده و از میراث فرهنگی و اجتماعی متنوع افغانستان فاصله گرفته است.

محب در کتاب «سایه‌ها بر فراز کابل» که با همکاری تام حسین نوشته شده، ریشه‌های فکری طالبان و نقش چندین دهه جنگ در شکل‌گیری این گروه را بررسی کرده است. او در بخشی از کتاب آورده است: «طالبان یتیم‌های جنگ بودند که در مدارس پاکستان بزرگ شدند و از میراث غنی و متنوع اسلامی افغانستان جدا مانده بودند.»

مشاور پیشین امنیت ملی افغانستان در ادامه استدلال می‌کند که طالبان، برخلاف ادعای خود مبنی بر نمایندگی از سنت‌های افغانستان، پدیده‌ای «کاملاً مدرن» اند. به نوشته او: «سپس، در سال ۱۳۷۵ طالبان از راه رسید. این گروه خود را پاسدار سنت می‌دانست، اما پدیده‌ای سراسر مدرن بود. ریشه‌های آن به دیوبندی‌گری بازمی‌گشت، جنبشی اصلاح‌طلب که در هندِ زیر سلطه بریتانیا شکل گرفته بود.»

محب همچنین نوشته است دهه‌ها جنگ، پیوند طالبان با سنت دینی افغانستان از جمله تصوف را گسسته و برداشت این گروه از دین، «میراثی به‌ارث‌رسیده» نیست. او در همین بخش می‌نویسد: «اسلامِ طالبان میراثی به‌ارث‌رسیده نبود، بلکه اختراعی تازه بود که از فقه‌گرایی مبتنی بر حفظ و تکرار، تأثیر وهابیت و محافظه‌کاری قبیله‌ای مایه می‌گرفت.»

در روایت او، اداره طالبان پس از رسیدن به قدرت، «امارت اسلامی» مورد نظرش را بر کشور تحمیل کرد؛ توصیفی که محب آن را نزدیک به «تصوری از خلافت تاریخی اسلامی» دانسته است.

محب در فصل دوازدهم این کتاب با عنوان «اداره یک جمهوری»، تاریخ معاصر افغانستان را بخشی از منازعه بزرگ‌تر در جهان اسلام بر سر نسبت دین با مدرنیته، حکومتداری و هویت توصیف می‌کند. او نوشته است در اواخر دهه ۱۹۷۰ میلادی، حکومت کمونیستی وقت اسلام را پدیده‌ای متعلق به گذشته می‌دانست و رهبران مذهبی را با عنوان «اخوانی» یاد می‌کرد و شماری از آنان بازداشت، شکنجه یا کشته شدند.

او افزوده است در واکنش به سرکوب جریان‌های مذهبی، گروه‌های اسلام‌گرا شکل گرفتند که برخی از آن‌ها از اندیشه‌های اخوان‌المسلمین تأثیر پذیرفته بودند و بیشتر به‌عنوان جریان‌های سیاسی مطرح بودند. محب سپس میان برداشت طالبان از اسلام و جریان‌های سیاسی اسلام‌گرای پیش از آن، تفاوت قائل شده است.

در بخش دیگری از کتاب، محب به نقش امریکا در جنگ افغانستان پرداخته و استدلال کرده است که این کشور در کنار عملیات نظامی، درگیر جنگ روایت‌ها و ایدئولوژی نیز بوده و به نوشته او، برخی فرماندهان ارشد نظامی امریکا برای پیشبرد اهداف‌شان از مفاهیم و اصطلاحات مذهبی استفاده می‌کردند.

کتاب «سایه‌ها بر فراز کابل» با عنوان فرعی «روایت یک مقام ارشد از سقوط جمهوری افغانستان»، رویدادهایی را مرور می‌کند که به فروپاشی حکومت پیشین و بازگشت اداره طالبان به قدرت در اسد ۱۴۰۰ انجامید. حمدالله محب از نزدیک‌ترین مقام‌های امنیتی به اشرف غنی بود و تا زمان سقوط کابل در ۱۵ آگست ۲۰۲۱ سمت مشاور امنیت ملی را برعهده داشت و همراه با اشرف غنی افغانستان را ترک کرد؛ نقشی که او و دیگر مقام‌های ارشد جمهوری در تحولات منتهی به سقوط کابل داشته‌اند، همچنان محل بحث است.