حزب وحدت؛ یک تاریخ سیاسی و دو تحریف تاریخی

تاریخ سیاسی افغانستان، به‌ویژه تحولات خونین دهه هفتاد خورشیدی، همچنان در معرض روایت‌های متعارض و گاه تقلیل‌گرایانه قرار دارد.
یکی از نمونه‌های آن، بازخوانی تاریخ حزب وحدت اسلامی افغانستان در چارچوب تقابل هزاره و غیرهزاره است. روایتی که با برجسته‌کردن تعلقات قومی و نسبی شخصیت‌ها، پیچیدگی مناسبات سیاسی، تشکیلاتی و ایدئولوژیک آن دوران را به حاشیه می‌راند.

دوست ارجمندم جناب آقای حبیب‌الله فهیمی در یادداشتی با عنوان «ارزان‌فروش» که به مناسبت سالگرد شهادت سید مصطفی کاظمی نوشته شده، با اشاره به آنچه که اعتماد شهید مزاری به شهید کاظمی می‌خواند و همکاری بعدی او با احمدشاه مسعود، این تغییر مناسبات سیاسی را نوعی پشت‌کردن به اعتماد هزاره‌ها توصیف می‌کند.

او در ادامه، با طرح پرسش‌هایی درباره خوش‌باوری مزاری و یادآوری سرگذشت اکبرشاه ورسی، موضوع را از نقد عملکرد یک شخصیت سیاسی به مسئله اعتماد تاریخی هزاره‌ها به دیگران تعمیم می‌دهد.

اشکال اساسی نوشته ایشان، نه طرح پرسش درباره عملکرد شهید کاظمی، بلکه چارچوبی است که نویسنده برای تفسیر آن برگزیده است.
در این چارچوب، حزب وحدت «حزب هزاره‌ها» فرض می‌شود و اختلافات سیاسی آن، در نهایت، به مسئله وفاداری یا بی‌وفایی شخصیت‌های غیرهزاره نسبت به هزاره‌ها پیوند می‌خورد.

برای سنجش درستی این برداشت، باید چند موضوع را جداگانه بررسی کرد. از جمله ماهیت و هویت تأسیسی حزب وحدت و زمینه‌ها و عوامل اختلافات درونی آن.

در این یادداشت کوشش خواهم کرد که نکاتی را با محوریت مسائل فوق بیان کنم.

۱٫ ماهیت حزب وحدت: ائتلاف سیاسی شیعی یا تشکیلات قومی

حزب وحدت اسلامی افغانستان در ۲۵ سرطان ۱۳۶۸، پس از نزدیک به دو سال تلاش برای پایان‌دادن به پراکندگی جریان‌های سیاسی و جهادی شیعی، در بامیان اعلام موجودیت کرد.

این حزب محصول اتحاد احزابی بود که پیش از آن با ساختارهای مستقل، رهبری‌های متفاوت و بعضا روابط خصمانه فعالیت می‌کردند.

سازمان نصر افغانستان، پاسداران جهاد اسلامی، نهضت اسلامی، شورای اتفاق اسلامی و چند حزب کوچکتر دیگر به عنوان جریان‌های مؤسس، با وجود اختلافات سیاسی و تشکیلاتی، در یک ویژگی اساسی اشتراک داشتند و آن ویژگی، تعلق همه آنها به باورهای شیعی بود.

مرحوم استاد عرفانی یکاولنگی، از چهره‌های مؤثر در روند تشکیل حزب، در کتاب «حزب وحدت اسلامی افغانستان؛ از کنگره تا کنگره» اسناد و مذاکرات این اتحاد را ثبت کرده است.

در صفحات ۲۶ تا ۲۸ کتاب، توافقات اولیه سازمان‌های جهادی مذکور آمده و در صفحات ۶۷ و ۶۸، «منشور اتحاد سازمان‌های جهادی شیعه اسلامی افغانستان» درج شده است.

عنوان این منشور و مفاد آن نشان می‌دهد که وحدت مورد نظر بنیان‌گذاران، بر اشتراکات مذهبی و سیاسی منحله های شیعی استوار بود نه اتحاد هزارگی یا قومی.

آنان در پی ایجاد یک تشکیلات مشترک، پایان‌دادن به اختلافات داخلی و تقویت موقعیت سیاسی و نظامی جامعه شیعه در معادلات افغانستان بودند.

ماده دوم اساسنامه حزب وحدت، مصوب ۱۷ میزان ۱۳۷۰، نیز در نسخه بازنشرشده آن تصریح می‌کند:

«این حزب دارای هویت اسلامی و ملی بوده و بر اساس جهان‌بینی توحیدی و ایدئولوژی اسلامی بنیان‌گذاری گردیده هر گونه انحراف از این اصل در حکم انحلال آن خواهد بود.»

این تصریح، در کنار پیش‌بینی شورای عالی نظارت در ساختار تشکیلاتی حزب و  در نظر گرفتن شرایط فقهی و علمی ویژه برای اعضای آن، نشان می‌دهد که هویت مذهبی_شیعی حزب صرفاً یک ویژگی فرهنگی یا اجتماعی نبود، بلکه در ساختار حقوقی و تشکیلاتی حزب وحدت، جایگاه کلیدی و محوری داشت.

در برخی منابع تاریخی، از جمله نوشته‌ای که به کتاب «شناسنامه احزاب و جریانات سیاسی افغانستان» اثر بصیراحمد دولت‌آبادی ارجاع می‌دهد، موضوع پیروی از اصل ولایت فقیه نیز در مبانی اولیه حزب مطرح شده است.

اما حتی بدون این استناد، اسناد موجود برای اثبات جایگاه محوری هویت اسلامی و شیعی در تأسیس حزب وحدت کفایت می‌کنند.

البته تأکید بر این واقعیت، به معنای انکار نقش تاریخی هزاره‌ها در حزب وحدت نیست.
اکثریت اعضا، نیروهای نظامی و پایگاه اجتماعی حزب را هزاره‌ها تشکیل می‌دادند.

البته شاید بتوان گفت که در دوران دبیرکلی شهید مزاری، مطالبات مربوط به رفع تبعیض تاریخی، مشارکت عادلانه در قدرت و به‌رسمیت‌شناخته‌شدن حقوق سیاسی هزاره‌ها به جای شیعه ها، به بخش برجسته‌ای از گفتمان حزب تبدیل شد.

نعمت‌الله ابراهیمی در پژوهشی با عنوان «زوال سرمایه سیاسی هزاره‌های افغانستان»، منتشرشده در سال ۲۰۰۹ از سوی مرکز مطالعات بحران دانشگاه اقتصاد لندن، همین تحول را توضیح می‌دهد.
طبق نوشته او، حزب وحدت از اتحاد جریان‌های اسلام‌گرای شیعی شکل گرفت، اما به‌تدریج به مهم‌ترین ابزار بیان مطالبات سیاسی هزاره‌ها تبدیل شد.

در این میان، سخنان خود شهید مزاری نیز برای شناخت ماهیت حزب، اهمیت ویژه‌ای دارد.

شهید مزاری در یکی از سخنرانی‌های گردآوری‌شده در مجموعه «احیای هویت»، هنگام بحث درباره مناسبات هزاره‌ها، سادات و قزلباش‌ها، به ترکیب شورای مرکزی حزب وحدت اشاره می‌کند و می‌گوید که از مجموع ۱۶۰ عضو شورای مرکزی، بیش از چهل نفر از سادات بوده‌اند.
او در همان بحث، بر ضرورت پرهیز از تبعیض و اختلاف بر اساس تعلقات قومی و نسبی تأکید می‌کند.

این سخنان، از این جهت اهمیت اساسی دارد که دبیر کل وقت حزب، حضور غیرهزاره‌ها در ساختار رهبری را امری طبیعی و بخشی از ترکیب تشکیلاتی حزب معرفی می‌کند، نه حضوری استثنایی یا بیرون از هویت آن.

در نتیجه، باید میان سه مفهوم تمایز قائل شد:
خاستگاه و هویت تأسیسی حزب
ترکیب اجتماعی اعضا و هواداران آن،
و گفتمان سیاسی‌ای که در جریان تحولات بعدی شکل گرفت.

این سه مفهوم الزاماً یکسان نیستند. حزبی می‌تواند از نظر ایدئولوژیک شیعی، از نظر پایگاه اجتماعی عمدتاً هزاره و از نظر برنامه سیاسی، مدافع مطالبات قومی یا مذهبی یا هردو باشد.

بنابراین، معرفی حزب وحدت به‌عنوان یک تشکیلات انحصاراً هزارگی، بدون توضیح این تمایزها، تصویری ناقص از تاریخ آن ارائه می‌کند.

۲٫ حضور غیرهزاره‌ها در رهبری حزب وحدت

ترکیب رهبری حزب وحدت نیز نشان می‌دهد که این تشکیلات را نمی‌توان صرفاً با مرزبندی قومی تعریف کرد.

حضور شخصیت‌های غیرهزاره، اعم از سادات و دیگر شیعیان افغانستان، در سازمان‌های مؤسس، شورای مرکزی، شورای عالی نظارت و دیگر ساختارهای سیاسی حزب، از موضوعاتی است که باید در بازخوانی تاریخ آن مورد توجه قرار گیرد.

این حضور جنبه نمادین نداشت، بلکه شماری از این شخصیت‌ها در تصمیم‌گیری‌های کلان سیاسی، تشکیلاتی و نظامی حزب نقش اساسی داشتند.

در میان چهره های مهم حزب وحدت علاوه بر هزاره ها و سادات، از سایر اقوام نیز افزاد تأثیرگذاری حضور داشتند. قاری احمد غوردروازی و نوری شولگر و ده‌ها شخصیت دیگر که نه هزاره بودند و نه سید، در ساختار حزب شیعی وحدت، نقش و حضور داشتند.

نکته اساسی آن است که تعلقات قومی، به‌تنهایی معیار عضویت، مشارکت در رهبری یا تعیین مواضع سیاسی در حزب وحدت نبود.

۳٫ ماهیت اختلافات درونی حزب

برای شناخت دلایل  اختلافات درونی حزب وحدت، باید به سال‌های پیش از تشکیل آن بازگشت.

سازمان‌هایی که در سال ۱۳۶۸ زیر یک چتر سیاسی گرد آمدند، پیش از آن سال‌ها سابقه رقابت بر سر رهبری، نفوذ منطقه‌ای، منابع و مناسبات بیرونی داشتند.

اختلافات میان سازمان نصر و پاسداران جهاد اسلامی، از مهم‌ترین نمونه‌های این رقابت‌ها بود که در برخی متاطق به سالها درگیری مسلحانه میان طرفین انجامید.

در واقع، یکی از انگیزه‌های اصلی تشکیل حزب وحدت، پایان‌دادن به همین منازعات بود.

اما اتحاد رسمی سازمان‌ها، لزوماً به معنای پایان وفاداری‌های تشکیلاتی، روابط شخصی و رقابت‌های سیاسی گذشته چهره های مؤثر در این سازمان‌ها نبود.

مرحوم عرفانی در گزارش مذاکرات پنجاب، لعل، بهسود و بامیان، دشواری‌های رسیدن به توافق درباره ساختار رهبری، ترکیب نمایندگان و چگونگی ادغام سازمان‌ها را ثبت کرده است.

این اسناد نشان می‌دهند که اختلافات تشکیلاتی، نه پدیده‌ای متأخر، بلکه از مسائل اصلی روند تشکیل حزب بود و نکته مهم‌تر آن است که این رقابت‌ها پس از تشکیل حزب نیز ادامه یافت.

در نخستین کنگره سراسری حزب وحدت در بامیان، در سال ۱۳۷۰، نمایندگان سازمان‌های سابق همچنان در برخی تصمیم‌گیری‌ها بر اساس وابستگی‌های پیشین خود عمل می‌کردند.

این واقعیت نشان می‌دهد که هویت سازمانی نیروها، حتی پس از انحلال رسمی تشکیلات گذشته، به‌طور کامل از میان نرفته بود.

نعمت‌الله ابراهیمی در بررسی تحولات رهبری حزب نیز به استمرار همین صف‌بندی‌ها اشاره می‌کند. به نوشته او، در جریان رقابت‌های رهبری، اعضای سابق سازمان نصر عمدتاً از شهید مزاری حمایت کردند، درحالی‌که بیشتر اعضای سابق پاسداران جهاد اسلامی در کنار محمد اکبری قرار گرفتند.

این شواهد، اهمیت وابستگی‌های سازمانی را در شکل‌گیری جناح‌های درونی حزب نشان می‌دهد.

از همین منظر، اختلاف میان شهید مزاری و آقای اکبری را نیز نمی‌توان بدون توجه به پیشینه تشکیلاتی آنان بررسی کرد.

این دو شخصیت، پیش از تأسیس حزب وحدت، در دو سازمان متفاوت فعالیت داشتند و هرکدام شبکه‌ای از روابط سیاسی، فرماندهان و نیروهای وفادار به خود را همراه داشتند که در حزب وحدت، همگی زیر یک پرچم جمع شده بودند.

به این اختلافات باید رقابت بر سر رهبری حزب، اختلاف در شیوه تصمیم‌گیری و مناسبات با سایر گروه‌های مجاهدین را نیز افزود.

۴٫ اختلاف راهبردهای سیاسی و مسئله ائتلاف‌ها

با سقوط حکومت نجیب‌الله و انتقال قدرت به مجاهدین، حزب وحدت وارد مرحله تازه‌ای از حیات سیاسی خود شد.

در این مرحله، اختلافات تشکیلاتی گذشته با پرسش‌های جدیدی درباره مشارکت در قدرت، مناسبات با دولت برهان‌الدین ربانی، رابطه با احمدشاه مسعود و چگونگی مواجهه با جنگ‌های کابل درآمیخت.

این اختلافات شخصی نبودند، بلکه به راهبردهای متفاوت درباره موقعیت حزب در ساختار قدرت مربوط می‌شدند.

بخشی از رهبری حزب، سیاست تقابل و فشار نظامی را برای دستیابی به مطالبات سیاسی دنبال می‌کرد و بخشی دیگر، همکاری یا توافق با دولت وقت و نیروهای متحد آن را ترجیح می‌داد.

این تفاوت راهبردها در کنار رقابت‌های پیشین، زمینه دو جناحی شدن حزب را فراهم کرد.

در این زمینه، بازخوانی روایت‌های منتقدان حزب وحدت نیز نکته قابل توجهی را آشکار می‌سازد.

در شماره شانزدهم نشریه «شعله جاوید»، در بحثی درباره جناح‌های حزب وحدت و حرکت اسلامی، بر این نکته تأکید شده است که ترکیب نیروهای این جناح‌ها را نمی‌توان به‌صورت انحصاری هزاره یا غیرهزاره تعریف کرد.

این روایت، از حضور هزاره‌ها در جناح اکبری و غیرهزاره‌ها در جناح خلیلی سخن می‌گوید.

هرچند «شعله جاوید» دارای مواضع ایدئولوژیک مشخص و منتقد جریان‌های اسلام‌گرای شیعی بوده و روایت آن باید با احتیاط خوانده شود، اما اهمیت این شاهد در آن است که حتی در نگاه منتقدان بیرونی نیز مرزبندی جناح‌های حزب وحدت، لزوماً با مرزبندی قومی انطباق نداشته است.

از این منظر، انشعاب حزب وحدت را نمی‌توان صرفاً نتیجه اختلاف میان هزاره‌ها و غیرهزاره‌ها دانست؛ زیرا رهبران و نیروهای هزاره نیز در دو سوی اختلاف حضور داشتند و شخصیت‌های غیرهزاره نیز از مواضع سیاسی یکسانی پیروی نمی‌کردند.

مثلا حضور آقای امینی اشترلی، افکاری شهرستان و ده‌ها شخصیت هزاره در کنار اقای اکبری و سید محمد سجادی، اعلی رحمتی، یزدانشناس هاشمی و ده‌ها چهره غیر هزاره دیگر در کنار شهید مزاری پس از دو جناح شدن حزب، کاملا نشان دهنده ماهیت واقعی تقابل هاست.

۵٫ نقد یک روایت تقلیل‌گرایانه

با این توضیحات، می‌توان به مسئله اصلی یادداشت «ارزان‌فروش» بازگشت.

اقای  فهیمی حق دارد درباره عملکرد شهید کاظمی، تغییر مواضع سیاسی او و نقش احتمالی‌اش در تحولات نظامی بامیان پرسش مطرح کند. چنین پرسش‌هایی بخشی از ضرورت بازخوانی انتقادی تاریخ افغانستان است.

اما میان نقد عملکرد یک شخصیت سیاسی و تبدیل رفتار او به مسئله وفاداری یا خیانت قومی، فاصله‌ای اساسی وجود دارد.

نویسنده از اعتماد شهید مزاری به شهید کاظمی سخن می‌گوید و سپس همکاری بعدی کاظمی با شورای نظار را نشانه سوءاستفاده از اعتماد هزاره‌ها معرفی می‌کند بی آنکه به این مطلب توجه کند که حزب وحدت، ملک شخصی شهید مزاری نبود تا بتواند نسبت به یک چهره‌ سیاسی اثرگذار در حزب بی اعتمادی نشان دهد.

اعتماد شهید مزاری به شهید کاظمی (به تعبیراقای فهیمی)، پیش از هر چیز، نشان‌دهنده جایگاه کاظمی در ساختار رهبری حزب و مناسبات سیاسی آن دوران است نه تحفه یا یک آپشن اهدایی.

این اعتماد را نمی‌توان بدون سند، به نمایندگی از اعتماد یک قوم به قوم دیگر تفسیر کرد؛ همان‌گونه که اختلاف سیاسی بعدی نیز به‌خودی‌خود نشانه خیانت قومی نیست.

در یادداشت آقای فهیمی، تعبیر «حزب هزاره‌ها» به مرحوم آیت‌الله محسنی نسبت داده شده است.

این تعبیر در هیچ منبعی از مرحوم محسنی نقل نشده و فقط  شهید مزاری در یک سخنرانی چنین ادعایی کرده که حتی اگر آن را اتهام زنی ندانیم و انتساب آن به مرحوم محسنی تأیید هم شود، باز هم یک توصیف سیاسی از سوی شخصیتی بیرون از حزب، نمی‌تواند جایگزین اسناد تأسیسی، اساسنامه و واقعیت ترکیب رهبری حزب وحدت شود.

اشکال دیگر نوشته، تعمیم اختلافات تاریخی به مسئله اعتماد هزاره‌ها به غیرهزاره‌هاست.

اگر معیار داوری، عملکرد سیاسی افراد است، باید هر شخصیت را بر اساس تصمیم‌ها، اقدامات و مسئولیت‌های خودش سنجید نه بر مبنای تعلق قومی یا نسبی او.

۶٫ تاریخ را نباید به خصومت‌های موروثی تبدیل کرد

حزب وحدت اسلامی افغانستان، با همه کامیابی‌ها، ناکامی‌ها و اختلافاتش، یکی از مهم‌ترین تجربه‌های سازمان‌یابی سیاسی شیعیان افغانستان در تاریخ معاصر کشور بود.

این حزب در عین حال، نقش تعیین‌کننده‌ای در برجسته‌شدن مطالبات سیاسی هزاره‌ها ایفا کرد.

هیچ‌یک از این دو واقعیت را نباید به سود دیگری حذف کرد.

همچنین اختلافات درونی حزب، حاصل مجموعه‌ای از عوامل تاریخی از جمله رقابت احزاب منحله، مناسبات قدرت، اختلاف راهبردهای سیاسی، ائتلاف‌های نظامی و زمینه‌های اجتماعی و قومی بود و تقلیل این مجموعه پیچیده به نزاع هزاره و غیرهزاره، نه با اسناد تأسیسی حزب سازگار است و نه توضیحی کافی برای انشعابات بعدی آن ارائه می‌دهد.

بازخوانی تاریخ، زمانی سودمند است که از اسناد آغاز شود و به داوری مستدل برسد نه آنکه از یک پیش‌فرض اثبات ناشده قومی آغاز کند و حوادث گذشته را برای تأیید همان پیش‌فرض بازآرایی نماید.

نقد رهبران سیاسی ضروری است و در این باره نباید گزینشی عمل کرد.
مضاف بر آن، تبدیل اختلافات آنان به بی‌اعتمادی تاریخی میان گروه‌های اجتماعی، نه خدمتی به حقیقت است و نه راهی برای عبور از میراث تلخ جنگ‌های داخلی افغانستان.

سید احمد موسوی مبلغ