برنامه جهانی غذا: تغییر مسیر تجارت افغانستان به ایران، هزینه مواد غذایی را افزایش داده است

برنامه جهانی غذای سازمان ملل متحد اعلام کرده است که پس از بسته‌شدن گذرگاه‌های مرزی پاکستان، ایران به مسیر اصلی تجارت افغانستان تبدیل شده و اکنون حدود ۶۰ درصد دادوستد کشور از راه‌های غربی انجام می‌شود. این تغییر پس از توقف تجارت رسمی از مسیر پاکستان در اواخر سال ۲۰۲۵ رخ داده است.

در گزارش تازه این نهاد که روز جمعه منتشر شد، آمده است هم‌زمان با این تحول، واردات از طریق خطوط آهن آسیای مرکزی نیز به‌گونه قابل توجه افزایش یافته است. با وجود آن‌که تاجران توانسته‌اند جریان صادرات و واردات را حفظ کنند، مسیرهای بدیل طولانی‌تر و پرهزینه‌تر بوده و همین مسئله هزینه انتقال کالا را بالا برده است.

بر اساس این گزارش، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل باعث بالا رفتن بهای مواد غذایی، سوخت و نهاده‌های زراعتی در افغانستان شده است. هزینه یک سبد غذایی پایه بین اکتوبر ۲۰۲۵ تا اپریل ۲۰۲۶ حدود ۱۰ درصد افزایش یافته و در همین مدت، سهم خانواده‌هایی که از امنیت غذایی قابل قبول برخوردار بوده‌اند، از ۲۸ درصد به ۲۰ درصد کاهش یافته است.

برنامه جهانی غذا هشدار داده است که افغانستان هم‌زمان با چندین بحران از جمله بسته‌ماندن مرزهای پاکستان، تنش‌های خاورمیانه، کاهش کمک‌های بشردوستانه و بازگشت گسترده مهاجران از کشورهای همسایه روبه‌رو است؛ عواملی که در مجموع ناامنی غذایی را تشدید کرده‌اند. این نهاد برآورد می‌کند که اکنون ۱۳ میلیون و ۸۰۰ هزار تن در کشور با سطوح بحرانی یا اضطراری ناامنی غذایی مواجه‌اند.

در صورت ادامه بسته‌بودن مرز پاکستان و دوام تنش‌های منطقه‌ای، پیش‌بینی شده است که طی شش ماه آینده ۲ میلیون و ۳۰۰ هزار تن دیگر نیز با گرسنگی حاد روبه‌رو شوند. گزارش می‌افزاید محدودیت‌های مرزی پاکستان از عوامل اصلی افزایش قیمت مواد خوراکی بوده است.

در مقایسه با اکتوبر ۲۰۲۵، قیمت برنج پاکستانی ۳۸ درصد، بادنجان رومی ۷۱ درصد، کچالو ۱۰۵ درصد، شکر ۲۷ درصد و روغن خوراکی ۱۲ درصد افزایش یافته است. بهای سوخت نیز به دلیل وابستگی افغانستان به واردات فرآورده‌های نفتی، ۱۳ درصد بالا رفته است.

این تحولات فشار مضاعفی بر بخش زراعت وارد کرده است. از دست رفتن مسیر وارداتی پاکستان همراه با افزایش قیمت جهانی کودهای کیمیاوی، هزینه نهاده‌های زراعتی را بالا برده است؛ تا اپریل ۲۰۲۶ قیمت کود دی‌آمونیوم فسفات ۱۸ درصد و اوره ۳۶ درصد نسبت به سال قبل افزایش یافته که نگرانی‌ها درباره تولیدات آینده زراعتی را بیشتر ساخته است.

گزارش همچنین از ناتوانی بازار کار در جذب موج بازگشت مهاجران خبر می‌دهد. از سال ۲۰۲۳ تاکنون حدود ۶ میلیون مهاجر از ایران و پاکستان به افغانستان بازگشته‌اند، اما تنها حدود ۲۰ درصد آنان موفق به یافتن شغل رسمی شده‌اند. در برخی ساحات، میزان بیکاری میان بازگشت‌کنندگان به ۸۰ تا ۹۵ درصد می‌رسد و کسانی هم که کار یافته‌اند، به‌طور متوسط ۱۵ تا ۳۰ درصد کمتر از سایر کارگران مزد دریافت می‌کنند.

برنامه جهانی غذا هشدار داده است که وخامت اوضاع اقتصادی به تشدید بحران سوءتغذیه انجامیده و پیش‌بینی می‌شود امسال ۳ میلیون و ۷۰۰ هزار کودک در افغانستان به سوءتغذیه حاد مبتلا شوند؛ رقمی که بالاترین میزان ثبت‌شده در کشور عنوان شده است. با این حال، به دلیل کمبود شدید بودجه، این نهاد انتظار دارد بتواند کمتر از یک‌سوم کودکان نیازمند درمان را تحت پوشش قرار دهد.

در ادامه آمده است که اختلال در واردات غذاهای درمانی ویژه از پاکستان، برنامه‌های تغذیه را با مشکل روبه‌رو کرده و کمبود این اقلام در جنوب افغانستان شدیدتر است. افزون بر آن، سازمان‌های امدادرسان اکنون برای انتقال کمک‌ها ناچار به استفاده از مسیرهای طولانی‌تر ایران و آسیای مرکزی‌اند که هزینه حمل‌ونقل را بین ۲.۵ تا پنج برابر افزایش داده و زمان انتقال برخی محموله‌ها را از حدود ۱۰ روز به ۷۵ روز رسانده است.

این نهاد از جامعه جهانی خواسته است تا میزان کمک‌های مالی را افزایش دهد و همزمان نظام پایش امنیت غذایی را تقویت کند. به باور این سازمان، نظارت دقیق‌تر بر وضعیت دسترسی مردم به مواد غذایی می‌تواند از گسترش بحران جلوگیری کند.

همچنان تأکید شده است که کمک‌های بشردوستانه باید انعطاف‌پذیرتر شود تا در شرایط بی‌ثبات اقتصادی و تجاری بتواند به‌گونه مؤثرتر به نیازمندان برسد. این هشدار در حالی مطرح می‌شود که بسیاری از کشورها با چالش‌های فزاینده در زمینه تأمین مواد غذایی و خدمات ابتدایی روبه‌رو اند.

کارشناسان امور بشردوستانه می‌گویند هرگونه وقفه در زنجیره‌های تأمین و کاهش حمایت مالی بین‌المللی، می‌تواند آسیب‌پذیرترین اقشار را با خطرات جدی‌تری مواجه سازد و دامنه بحران را گسترش دهد.
برنامه جهانی غذا تأکید کرده است که ازسرگیری تجارت از مسیر پاکستان، مؤثرترین اقدام برای بهبود وضعیت امنیت غذایی در افغانستان خواهد بود.