تقابل روایت‌ها در سالگرد کودتای ۱۳۵۷ و واکنش تند اداره طالبان

امروز دوشنبه، هفتم ثور، برابر با چهل‌وهشتمین سالگرد کودتای ۱۳۵۷ است؛ رویدادی که به سقوط نظام جمهوری به رهبری سردار محمد داوود خان انجامید و ساختار قدرت در افغانستان را به‌گونه بنیادی دگرگون کرد. بسیاری از پژوهشگران تاریخ معاصر، این روز را آغاز دوره‌ای از بی‌ثباتی سیاسی، مداخلات خارجی و جنگ‌های دوام‌دار در کشور می‌دانند.

در ۷ ثور ۱۳۵۷، حزب دموکراتیک خلق افغانستان با حمایت بخشی از نیروهای ارتش و با پشتیبانی اتحاد جماهیر شوروی علیه حکومت داوود خان اقدام به کودتا کرد. درگیری‌های سنگین در کابل رخ داد و ارگ ریاست‌جمهوری و شماری از مراکز مهم دولتی هدف حملات تانک‌ها و جنگنده‌ها قرار گرفت. در نتیجه این رویداد، سردار محمد داوود خان، نخستین رئیس‌جمهور افغانستان، همراه با شماری از اعضای خانواده‌اش در داخل ارگ کشته شد.

پس از سقوط نظام جمهوری، حزب دموکراتیک خلق قدرت را به دست گرفت و نورمحمد تره‌کی به‌عنوان رئیس دولت معرفی شد. حکومت تازه اصلاحات گسترده سیاسی، اقتصادی و اجتماعی از جمله برنامه‌های اصلاحات ارضی و تغییر در نظام آموزشی را اعلام کرد. اما این سیاست‌ها با مخالفت‌های گسترده در بخش‌های مختلف جامعه، به‌ویژه در میان اقشار سنتی و مذهبی، روبه‌رو شد.

گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که سرکوب مخالفان، بازداشت‌ها و اعدام‌های گسترده و نیز اختلافات داخلی در درون حزب، بحران سیاسی را تشدید کرد. این وضعیت در نهایت به مداخله نظامی اتحاد شوروی در اواخر سال ۱۳۵۸ انجامید؛ مداخله‌ای که جنگی نزدیک به یک دهه را در پی داشت و خسارات سنگین انسانی و اقتصادی بر افغانستان وارد کرد.

پس از خروج نیروهای شوروی در سال ۱۳۶۷، حکومت داکتر نجیب‌الله تا سال ۱۳۷۱ دوام آورد، اما سرانجام سقوط کرد و قدرت به دست گروه‌های مجاهدین افتاد. با این حال، اختلافات میان گروه‌های مجاهدین به درگیری‌های خونین داخلی در کابل و سایر ساحات کشور انجامید و چرخه تازه‌ای از بی‌ثباتی را رقم زد.

اداره طالبان امروز در اعلامیه‌ای، کودتای ۷ ثور را زمینه‌ساز «اشغال افغانستان و تحمیل ایدئولوژی کمونیستی» عنوان کرده و از هشتم ثور به‌عنوان روز «پیروزی مجاهدین» یاد کرده است. با این حال، منتقدان می‌گویند استفاده ابزاری از رویدادهای تاریخی برای مشروعیت‌بخشی سیاسی، بدون پذیرش مسئولیت جنگ‌ها و بحران‌های پس از آن، کمکی به روشن‌شدن حقیقت و التیام زخم‌های تاریخی مردم افغانستان نمی‌کند.

در چهار دهه گذشته، روایت‌ها درباره ۷ و ۸ ثور همواره محل اختلاف بوده است. شماری این روزها را صرفاً تغییر یک نظام سیاسی می‌دانند، اما عده‌ای دیگر آن را آغاز زنجیره‌ای از خشونت، مداخلات خارجی و جنگ‌های داخلی می‌خوانند که پیامدهای آن تا امروز بر وضعیت سیاسی و اجتماعی افغانستان سایه افکنده است.