آینده مبهم آموزش دختران در افغانستان؛ نسلی که پشت درهای بسته مانده است
- انتشار: ۲۲ قوس ۱۴۰۴
- سرویس: تیتر 1گزارش
- شناسه مطلب: 242576
بیش از سه سال از محدودیتهای آموزشی بر دختران افغانستان میگذرد؛ محدودیتهایی که از ۳ حمل ۱۴۰۱ با بسته ماندن درهای مکاتب متوسطه و لیسه آغاز شد و در ماه قوس همان سال به ممنوعیت تحصیل دانشگاهی زنان انجامید. اکنون میلیونها دختر افغانستانی در سکوت، فرصت آیندهای را از دست میدهند که جهان آن را ابتداییترین حق انسانی میداند. اما این ممنوعیت چه پیامدهایی دارد؟ جامعه جهانی چه میگوید؟ و آینده این نسل چه خواهد شد؟
سه سال پس از بستهشدن مکاتب: افغانستان تنها کشور جهان با ممنوعیت رسمی آموزش دختران
پس از بهدست گرفتن کنترل افغانستان در اوت ۲۰۲۱، طالبان در ابتدا وعده دادند که مکاتب دخترانه پس از «ایجاد چارچوب اسلامی مناسب» باز خواهند شد. اما در ۲۳ مارس ۲۰۲۲، زمانی که قرار بود مکاتب متوسطه و لیسه باز شوند، طالبان بهطور ناگهانی دستور لغو بازگشایی را صادر کردند.
- براساس گزارش یونسکو (UNESCO) در سال ۲۰۲۳، حدود ۱.۱ میلیون دختر از تحصیل در مقاطع متوسطه و لیسه محروم شدند.
- در ۲۰ دسامبر ۲۰۲۲ وزارت تحصیلات عالی طالبان، با صدور مکتوب رسمی، آموزش زنان در دانشگاهها را نیز «تا اطلاع ثانوی» ممنوع اعلام کرد.
این تصمیمها افغانستان را به تنها کشور جهان با ممنوعیت فراگیر تحصیل دختران بدل کرده است.
پیامدهای اجتماعی و اقتصادی: از چرخه فقر تا خاموش شدن نیروی انسانی
کشورهایی که تجربه محرومیت زنان از آموزش را داشتهاند، نشان میدهند که پیامدهای این سیاستها دههها ادامه مییابد. نهادهای بینالمللی بارها هشدار دادهاند که ممنوعیت آموزش دختران در افغانستان به پیامدهای زیر میانجامد:
۲.۱ چرخه فقر و وابستگی
براساس گزارش بانک جهانی در سال ۲۰۲۳، مشارکت اقتصادی زنان در افغانستان پیش از سقوط دولت نیز تنها ۱۶ درصد بود؛ با محرومیت آموزشی دختران، این رقم احتمالاً کمتر خواهد شد. جامعهای که نیمی از جمعیتش از تحصیل محروم است، شانس خروج از فقر ساختاری را از دست میدهد.
۲.۲ کمبود نیروی متخصص در آینده
پزشکان، معلمان، پرستاران و متخصصان زن، بخش مهمی از چرخه خدمات عمومی در افغانستان بودهاند. بازنشستگی یا مهاجرت نسل کنونی بدون جایگزینشدن، میتواند به بحران کمبود نیروی متخصص زن در آینده منجر شود.
۲.۳ پیامدهای روانی و اجتماعی
یونیسف در گزارش ۲۰۲۲ اعلام کرد که افزایش افسردگی، انزوای اجتماعی، و ازدواجهای اجباری از پیامدهای مستقیم محرومیت آموزشی است. خانوادههایی که امیدی به تحصیل دخترانشان نمیبینند، گاه آنها را زودهنگام به ازدواج وادار میکنند.
تلاشهای پنهان و آشکار برای ادامه آموزش: از کلاسهای مخفی تا آموزش آنلاین
با وجود محدودیتها، تلاش برای ادامه آموزش متوقف نشده است.
۳.۱ صنفهای مخفی در خانهها
در شهرهای کابل، هرات، مزار و بلخ، تعدادی از معلمان زن و مرد کلاسهای خصوصی و نیمهپنهان برگزار میکنند. بسیاری از این کلاسها بدون حمایت رسمی و با خطر بازداشت یا تعطیلی اداره میشوند.
۳.۲ آموزش آنلاین؛ راهی دشوار اما رو به گسترش
با وجود مشکلات اینترنت و هزینههای بالای دیتا، دورههای آنلاین از طریق پلتفرمهایی مانند «کورسهای ویدیویی»، «گوگل میت» یا شبکههای آموزشی بینالمللی به یکی از معدود گزینههای ادامه تحصیل تبدیل شدهاست. اما دسترسی محدود خانوارها به تلفن هوشمند یا لپتاپ مانع بزرگی است.
۳.۳ فعالیت نهادهای بینالمللی
یونسکو در سال ۲۰۲۳ برنامهای برای حمایت از دختران محروم از تحصیل آغاز کرد که شامل:
- بستههای آموزشی پایه،
- کورسهای مهارتآموزی،
- و حمایت از برنامههای آنلاین است.
اما این برنامهها جایگزین آموزش نظاممند و بلندمدت نیست.
موضع طالبان؛ «تعویق»، «اصلاح» یا «ممنوعیت پایدار»؟
مقامات طالبان در سه سال اخیر مواضع متفاوتی بیان کردهاند:
- ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، بارها گفته است که محدودیتها «موقتی» است و تا زمان ایجاد «محیط شرعی و فرهنگی مناسب» ادامه دارد.
- شیخ حبیبالرحمن حقانی، رئیس شورای آموزش طالبان، در سال ۲۰۲۳ اعلام کرد که «تغییر نصاب تعلیمی» یک ضرورت است و باید محتوای مکاتب با «ارزشهای اسلامی» هماهنگ شود.
- برخی فرماندهان محلی اما آشکارا گفتهاند که تحصیل دختران «به مصلحت نیست».
این اختلاف دیدگاهها نشان میدهد که طالبان هنوز به اجماع داخلی درباره آینده آموزش دختران نرسیدهاند و این ابهام، برنامهریزی برای آینده را دشوارتر کرده است.
واکنش جامعه جهانی؛ محکومیت گسترده اما بدون اهرم فشار مؤثر
نهادهای بینالمللی از جمله سازمان ملل، اتحادیه اروپا، سازمان همکاری اسلامی (OIC) و دولتهای مختلف بارها از طالبان خواستهاند محدودیتهای آموزشی را لغو کنند.
- آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، در سال ۲۰۲۳ این تصمیم را «نقض بیسابقه حقوق زنان در قرن ۲۱» توصیف کرد.
- سازمان ملل متحد خواستار احیای فوری تحصیل دختران شده، اما تا کنون هیچ ابزار الزامآور یا توافق عملی برای تغییر سیاست طالبان ایجاد نشده است.
- کشورهای منطقه نیز با وجود انتقاد لفظی، بر اساس ملاحظات امنیتی و اقتصادی، موضع محتاطانهتری اتخاذ کردهاند.
آینده: آیا امیدی به بازگشایی وجود دارد؟
با وجود ناامیدی گسترده، چند نشانه از امکان تغییر دیده میشود:
۶.۱ فشارهای داخلی
در داخل افغانستان بسیاری از علما، فعالان مدنی، صاحبان کسبوکار و حتی برخی اعضای طالبان معتقدند که بستهبودن مکاتب برای کشور «ضرر استراتژیک» دارد. در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ چندین نامه سرگشاده از سوی علمای دینی ولایتهای مختلف منتشر شد که خواستار بازگشایی مکاتب بودند.
۶.۲ فشارهای خارجی
افغانستان برای دریافت کمکهای بشردوستانه و تعامل اقتصادی با جهان، ناگزیر است پاسخگوی جامعه جهانی باشد. کشورهایی مانند قطر، ازبکستان و اندونزی نیز از موضع میانجیگری برای مذاکره درباره حقوق زنان استفاده کردهاند.
۶.۳ سناریوی محتمل
تحلیلگران بینالمللی سه سناریو را محتمل میدانند:
- بازگشایی محدود و تحت نظارت – مانند ایجاد «مکاتب ویژه دختران» با محدودیتهای شدید.
- بازگشایی تدریجی و مشروط – همراه با تغییر نصاب و تفکیک جنسیتی کامل.
- تداوم وضعیت فعلی – در صورت ادامه اختلاف داخلی و نبود فشار مؤثر خارجی.
در حال حاضر، سناریوی دوم محتملترین گزینه محسوب میشود.
نتیجهگیری: نسلی که آیندهاش گروگان سیاست است
ممنوعیت آموزش دختران در افغانستان نه تنها حق اولیه میلیونها کودک و نوجوان را سلب کرده، بلکه آینده اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور را نیز در معرض بحران جدی قرار داده است. آموزش ستون اصلی توسعه است و کشوری که نیمی از جمعیت خود را از این ستون محروم کند، در مسیر عقبماندگی بلندمدت قرار میگیرد.
سرنوشت آموزش دختران افغانستان، آزمونی برای جهان نیز هست؛ جهانی که باید تصمیم بگیرد آیا در برابر بزرگترین محرومیت آموزشی قرن بیستویکم تنها نظارهگر خواهد بود یا راهی برای تغییر خواهد یافت.
✍🏻 سید مصطفی موسوی
نظرات(۰ دیدگاه)