از تجارت تاکتیکی تا امتناع امنیتی

طالبان در نشست همسایگان افغانستان در تهران حضور نیافت و مدعی شد که نیازی به این نسخه‌ها ندارد.

به نظر می‌رسد که این تصمیم طالبان، چیزی فراتر از یک بی‌احترامی دیپلماتیک باشد.

بر اساس شواهد، در طول چهار سال گذشته، طالبان رابطه‌ای قطعی و برگشت‌ناپذیر در هیچ حوزه‌ای با ایران برقرار نکرده است و تمام ارتباطات طالبان با ایران، از جنس ارتباط‌ها و اقدامات بازگشت‌پذیر و غیر‌استراتژیک بوده است.

مثلاً حتی اگر اعداد و ارقام تأیید کنند که در بازه‌های کوتاه، مبادلات مالی و تجاری طرف ایرانی با طالبان افزایش داشته است، این رویداد به معنای چرخش اقتصادی طالبان به سوی ایران دانسته نمی‌شود؛ بلکه صرفاً یک اقدام تاکتیکی به منظور تحت فشار قراردادن سایر شرکای تجاری است و احتمالاً به محض فراهم شدن بستر معاملات سودده با سایر شرکا، آن‌ها می‌توانند در مدتی کوتاه، سطح تجارت خود با ایران را به مقدار قابل توجهی کاهش دهند.

این اتفاق، به طور مثال، در واردات سوخت مورد نیاز افغانستان افتاده است و طالبان اکنون بخش قابل توجهی از سوخت مورد نیاز خود را به جای ایران، از روسیه خریداری کرده و صرفاً از مسیر ایران منتقل می‌کنند.

نتیجه مطلب فوق این است که در عمل، نشانه قابل اعتنایی از اینکه طالبان به دنبال تحقق یک ارتباط عمیق و استراتژیک و برگشت‌ناپذیر با ایران باشد، به چشم نمی‌خورد.

در چنین فضایی، جای تعجب ندارد که طالبان در روندهای مهم منطقه‌ای که ابتکار آن در دست ایران باشد، حضور معنادار پیدا نکند.

اما این رویکرد طالبان، دو دلیل روشن دارد.

اول اینکه طالبان با ایران مشکل بنیادین ایدئولوژیکی دارد. تجربه تحریرالشام و جولانی در سوریه شاهدی است بر این ادعا که جریان‌های سلفی، در صورت تأمین منافع و تضمین بقا، می‌توانند با آمریکا و غرب کنار بیایند، اما تعارض هویتی و مذهبی آن‌ها با یک حکومت شیعی، مانعی جدی بر سر راه تعمیق روابط است و طالبان هم، به عنوان یک جریان سلفی، از این قاعده مستثنی نیست. تعارض ایدئولوژیک طالبان با ایران، مانعی جدی در تعمیق روابط طرفین است، ولو اینکه طرفین تظاهر به حسن رابطه داشته باشند.

دوم اینکه طالبان در توافق‌نامه دوحه به آمریکا تعهد داده است که با دشمنان آمریکا، به‌ویژه از جنبه‌های امنیتی، رابطه نزدیک نداشته باشد و بر اساس همان تعهد، نمی‌تواند در مسائل حساس امنیتی منطقه‌ای، خارج از نظر آمریکا عمل کند.

درست به همین دلیل است که طالبان از حضور در نشست‌هایی با موضوع امنیت منطقه‌ای که با ابتکار ایران برگزار می‌شود، امتناع می‌کند.

با این حساب، اگر مثلاً سراج‌الدین حقانی وعده داده باشد که برای حضور در نشست همسایگان افغانستان در تهران و به عنوان یک سورپرایز به ایران سفر کند، اما تحت فشار و ارعاب آمریکا از سفر خودداری کرده باشد، نباید متعجب شد.

سید احمد موسوی مبلغ