کال ۲۰۲۵ د افغانستان لپاره د «لوي بدلون» کال نه و؛ بلکې د هغه حالت د ټینګیدو کال و چې له طالبانو د واک بیا نیولو وروسته رامنځته شوی و. د دې کال بدلونونه د یو ناڅاپي پېښې له امله نه وو، بلکې د پرېکړو، نړیوالو فشارونو، سیمهییزو بدلونونو او اوږدمهالو بحرانونو مجموعه یې رامنځته کړې وه — داسې بدلونونه چې یو شمېر یې د افغانستان دننه، او ډېر یې د هېواد له پولو بهر پېښ شول، خو ټول یې د هېواد پر برخلیک مستقیم اغېز وکړ.
په ۲۰۲۵ کال کې افغانستان د نړۍ په اجنډا کې تر ټولو هېر شوی هېواد برېښېده؛ یو هېواد چې بحران یې دوام درلود، خو نړیوال پام ترې کم شوی و.
### طالبان د واک په څلورم کال کې؛ ټینګیدل بې له مشروعیته
په ۲۰۲۵ کال کې طالبان د خپل حاکمیت څلورم کال ته داخل شول؛ داسې حاکمیت چې لا هم نړیوال رسمیت یې نه و موندلی. خو طالبانو وتوانېدل چې خپل اداري او امنیتي کنټرول ټینګ کړي او د حکومت د بشپړې نسکورېدو مخه ونیسي.
خو دا ټینګښت دروند قیمت درلود:
* د ښځو د زدهکړې، کار او عامه ژوند دوامداره محرومیت
* د نجونو د منځنیو او لوړو ښوونځیو تړل
* د رسنیو او مدني ټولنې لا محدودول
* د واک بشپړ تمرکز د طالبانو د رهبرۍ په تړلي کړۍ کې
په ۲۰۲۵ کال کې څرګنده شوه چې طالبان د نړیوال مشروعیت د لاسته راوړلو لپاره د فکري بدلون هیله نه لري او غواړي له لږې اړیکې او ډېر کنټرول سره خپل حاکمیت دوامداره وساتي.
### اقتصاد د «بقا» په حالت کې؛ نه سقوط، نه وده
په ۲۰۲۵ کال کې د افغانستان اقتصاد نه نسکور شو او نه راژوندی شو، بلکې د «حداقل بقا» په حالت کې پاتې شو.
د دې کال د اقتصاد ځانګړنې:
* پر بشري مرستو شدیده تکیه
* د نغدو پیسو بحران او له نړیوال بانکي نظام سره محدود لاسرسی
* د غیر رسمي اقتصاد، قاچاق او پولو سوداګرۍ زیاتوالی
* د طالبانو د ادعاوو سره سره د صنعتي مخدرو موادو کر او قاچاق زیاتوالی
سره له دې چې ځینو سیمهییزو هېوادونو له افغانستان سره محدوده سوداګري ساتلې، بندیزونه او بانکي نهنښلول د هېواد له اقتصاد څخه د واقعي ودې هره هیله اخیستې ده.
### بشري بحران؛ د فاجعې عادي کېدل
په ۲۰۲۵ کال کې افغانستان لا هم د نړۍ له ستر بشري بحرانونو څخه یو تجربه کړ، خو هغه څه چې بدله شوه، د نړیوالې پاملرنې کچه وه.
* میلیونونه کسان په شدیدې خوړو ناامنۍ کې پاتې شول
* د ماشومانو خوارځواکي په ډیرو ولایتونو کې بحراني شوې
* نړیوالې مرستې یا کمې شوې یا د سیاسي محدودیتونو سره مخ شوې
* مرستندویه سازمانونه د طالبانو له زیاتېدونکو فشارونو سره مخ شول
د افغانستان په ۲۰۲۵ کال کې بشري بحران نور «بیړنی خبر» نه و، بلکې یوه دوامداره او عادت شوې فاجعه وه.
### سیمهییز بدلونونه؛ افغانستان د قدرتونو د لوبې په څنډه کې
**پاکستان:** واټن او تنش — د طالبانو او پاکستان اړیکې لا زیاتي ترینګلې شوې. د سرحدي نښتو زیاتوالی، د تحریک طالبان پاکستان (TTP) موضوع او د اسلاماباد د نفوذ د له منځه تلو احساس د دواړو خواوو اړیکې یخې او بېباوره کړې.
**ایران:** محتاط تعامل — ایران له طالبانو سره د کنټرول لاندې اړیکې وساتلې چې تمرکز یې و پر:
* د پولو مدیریت
* د افغان کډوالو موضوع
* د هلمند سیند د حقالبه اوبو مسئله
خو دا تعامل هېڅکله د سیاسي شراکت تر کچې ونه رسېد.
**چین او روسیه:** امنیتي ګټې، نه سیاسي مسؤلیت — چین او روسیې په ۲۰۲۵ کال کې له طالبانو سره محدود امنیتي او اقتصادي تعاملات وساتل، د تمرکز ټکي یې دا وو:
* د افراطګرۍ د خپرېدو مخنیوی
* د پولو نسبتا ثبات
* محدود اقتصادي ګټې
دغه راز، روسیه په تېره کال کې د نړۍ یوازینی هېواد شو چې د طالبانو حکومت یې په رسمي توګه وپېژاند.
### نړۍ او افغانستان؛ له لاسه وتلې لومړیتوب
په ۲۰۲۵ کال کې د افغانستان موضوع د نورو نړیوالو بحرانونو تر سیوري لاندې راغله:
* لویې نړیوالې جګړې او ترینګلتیاوې
* د ستر قدرتونو جیوپولیټیک رقابتونه
* نړېوال اقتصادي بحرانونه
افغانستان نور د سرخبرو برخه نه و، خو د بېپاملرنې پایلې لا هم پر ځای پاتې وې.
### د افغانستان ټولنه؛ چوپتیا، مهاجرت او د هیلې زوال
د ۲۰۲۵ کال شاید تر ټولو مهم بدلون هغه و چې نه لیدل کېده:
* د پوهانو او متخصصینو مهاجرت زیاتوالی
* د ځوان نسل د هیلې له منځه تګ
* د مدني اعتراضونو ورو ورو خاموشېدل
* د ټولنې جبري عیارېدنه له محدودیتونو سره
افغانستان په دې کال کې تر هر څه ډېر د «چوپتیا» په نوم تعریف شو؛ داسې چوپتیا چې د رضایت نه، بلکې د ستړیا له امله رامنځته شوې وه.
### پایله: ۲۰۲۵، د بحران د ټینګیدو کال
کال ۲۰۲۵ د افغانستان لپاره د بدلون کال نه و؛ بلکې د بحران د ټینګیدو کال و. نه پراخ جنګ بېرته راغی، نه ریښتینی سولې رامنځته شوه. نه حکومت نسکور شو، نه د مشروعیت خاوند شو.
افغانستان د ۲۰۲۵ کال په پای کې لا هم د بقا او بنبست تر منځ ولاړ و؛ یو هېواد چې راتلونکی یې تر هر وخت زیات د هغو پرېکړو پورې تړلی و چې لا نه دي شوي.
✍🏻 سید مصطفی موسوي
